Neutraal Moresnet

Vaals - Drielandenpunt

Ontdek een voormalig ministaatje!

Iedereen die een bezoekje brengt aan Vaals in Zuid-Limburg, heeft ooit op school geleerd dat de grenzen van Nederland, België en Duitsland samenkomen op de Vaalserberg in het uiterste zuidoosten van Nederland.

Op ongeveer 50 meter ten zuid-zuidoosten van het bekende monument met de drie palen, dat met 322,5 meter boven N.A.P. het hoogste punt van Nederland markeert, vind je nóg een paal. Deze draagt zowel het getal 193 als 1032 en wordt geflankeerd door de drie nationale vlaggen. Dit is dé paal die zich exact bevindt op het punt waar de grenzen van Nederland, België en Duitsland elkaar raken.

Als je nu een klein stukje voorbij deze paal loopt, richting Boudewijntoren, en vervolgens de grijze stenen ten zuiden van deze paal bekijkt, dan zie je iets heel merkwaardigs: binnen deze grijze stenen bevinden zich twee lijnen die, richting het Drielandenpunt, steeds dichter naar elkaar toe lopen. Zouden deze lijnen misschien deel uitmaken van één of andere kunstuiting?

Nee, integendeel! Je hebt zojuist het noordelijkste puntje van het vroegere ministaatje Neutraal Moresnet (1816-1920) ontdekt!

Een vergeten landje van ongeveer 344 hectare groot dat hier iets meer dan 80 jaar een vierlandenpunt vormde met Nederland, België en het Koninkrijk Pruisen! In dit artikel nemen we je mee naar dit veelal vergeten hoofdstuk uit de Europese geschiedenis.

Hoe is Neutraal Moresnet ontstaan?

Enkele kilometers ten zuiden van Vaals, in het Geuldal bij het dorpje Kelmis (in het Frans: La Calamine), wordt reeds in het jaar 1344 het mineraal “kalamijn” (= zinkerts) gedolven. Het duurt echter tot 1805 voordat de Luikse chemicus, Jean-Jacques Daniël Dony (1759-1819), een oven ontwikkelt die het mogelijk maakt om zuiver zink aan het mineraal kalamijn te onttrekken en vervolgens te verwerken tot walsbare zinkplaten.

Op 19 september 1810 ontvangt Dony, na betaling van een flinke som geld, van de Franse keizer Napoleon een concessie voor de exploitatie van zink in het gebied rondom Kelmis (ca. 8.200 hectare). Deze concessie, tezamen met een patent op de fabricage van zinkproducten, wordt formeel vastgelegd in een keizerlijk decreet. Als dank schenkt Dony de Franse keizer zowel een badkuip als een borstbeeld, uiteraard gemaakt van zink!

Neutraal Moresnet - Logo Altenberg


In 1815 wordt Napoleon definitief verslagen bij Waterloo. De daarmee volledige ineenstorting van het uitgestrekte Franse keizerrijk leidt ertoe dat de grenzen in een groot deel van Europa opnieuw vastgesteld moeten worden. Dit gebeurt tijdens het Congres van Wenen (1815). Hier wordt bepaald dat de Noordelijke Nederlanden (Nederland), de Zuidelijke Nederlanden (België) en Luxemburg, onder bestuur van koning Willem I, samen verder gaan als het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.

Vanaf het drielandenpunt in de Moezel waar de grenzen van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, het Koninkrijk Pruisen en het Koninkrijk Frankrijk elkaar ontmoeten, bij het huidige Luxemburgse plaatsje Schengen, plaatst men in noordelijke richting nieuwe grenspalen, te beginnen met nummer 1.

De werkzaamheden verlopen voorspoedig totdat men aankomt op het punt waar men zojuist grenspaal nummer 188 in de grond heeft geslagen. Vanaf hier loopt de grens dwars over het concessieterrein van Dony, met daarbinnen de zinkmijn genaamd: “Altenberg” of “Vieille Montagne”. Vanwege het grote economische belang van deze mijn wil zowel het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden als het Koninkrijk Pruisen deze graag aan het eigen grondgebied toevoegen.

Tijdens het Congres van Wenen lukt het beide partijen niet om overeenstemming te bereiken. Pas een jaar later, op 26 juni 1816, wordt in het “Grensverdrag van Aken” bepaald dat het gebied waarin de mijn ligt een neutrale status krijgt. Tevens wordt vastgelegd dat beide landen verantwoordelijk zijn voor het bestuur van deze neutrale zone.

Als direct gevolg van dit grensverdrag ontstaat ten zuiden van Vaals de volgende unieke situatie: het dorpje Moresnet, dat ten noordwesten van Kelmis ligt, wordt toegewezen aan het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Het gehucht Neu-Moresnet, direct ten zuidoosten van Kelmis, komt onder het gezag van het Koninkrijk Pruisen, en Kelmis met haar zinkmijn krijgt een neutrale status onder de naam “Neutraal Moresnet”. Door dit besluit verliezen alle 256 inwoners van Kelmis in één klap hun oorspronkelijke nationaliteit!

Op de Geulbrug aan de Lütticherstrasse (Luikerstraat), aan de zuidwestzijde van Kelmis, wordt de enige officiële grensovergang tussen het neutrale gebied en de buitenwereld geplaatst. Hier bevindt zich ook het gemeenschappelijk douanekantoor van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk Pruisen, dat vanaf 1871 deel uitmaakt van het Duitse Rijk. Tevens legt men in het grensverdrag vast dat de officiële voertaal in Neutraal Moresnet Duits is.

Twee jaar later, in 1818, worden zowel aan de westkant als aan de oostkant van Neutraal Moresnet meerdere eikenhouten grenspalen met de nummers 188 t/m 192 geplaatst. Bij nummer 193, het huidige drielandenpunt op de Vaalserberg, komen de oostelijke en westelijke grens van Neutraal Moresnet weer bij elkaar.

Waren de eerste decennia van Neutraal Moresnet economisch gezien een succes?

Eveneens in 1818 moet Dony de ontginning van het zinkerts noodgedwongen stilleggen. De investeringskosten voor de zinkmijn blijken voor hem veel te hoog te zijn. Hij tracht een dreigend bankroet af te wenden door steeds meer van zijn aandelen te verkopen. Tevergeefs! Op 6 november 1819 sterft Dony in Frankrijk, totaal verarmd.

De mijn Altenberg/Vieille Montagne komt vervolgens in handen van zijn naaste compagnon, industrieel en bankier, François-Dominique Mosselman (1754-1840). Hij en zijn nazaten slagen erin om van de concessie bij Kelmis wél een financieel succes te maken.

In 1830 scheiden de Zuidelijke Nederlanden, inclusief een groot gedeelte van Limburg, zich af van de Noordelijke Nederlanden en vormen gezamenlijk de nieuwe staat België. Vanaf dat moment vallen alle bestuurlijke rechten over Moresnet en Neutraal Moresnet toe aan de regering in Brussel. Nadat in 1839 het oostelijk deel van Limburg in het “Verdrag van Londen” bij Nederland wordt gevoegd, verandert het drielandenpunt bij Vaals in een vierlandenpunt!

Vaals - Viergrenzenweg


De plaatselijke economie floreert, dank zij de grote vraag naar zink van afnemers in België, Pruisen, Nederland, Engeland en Zweden. Men gebruikt dit metaal onder andere voor dak- en muurbedekkingen, het bekleden van scheepsrompen, de productie van kanonskogels en voor anti-corrosie (galvanisatie).

De belastingen in Neutraal Moresnet zijn laag. Verder steken de lonen, de medische voorzieningen en de arbeidsvoorwaarden in die tijd gunstig af ten opzichte van de situatie in omliggende landen. Dankzij haar bijzondere status kennen de inwoners van het ministaatje tot 1847 geen militaire dienstplicht. Ook het lokale casino kan zich in een grote belangstelling verheugen. Dit komt vooral omdat het gokken in Neutraal Moresnet niet aan regels is gebonden. Het zijn dan ook de veelal rijk geworden smokkelaars uit de regio die een aanzienlijk deel van de klantenkring van het casino vormen!

In de periode 1853-1857 kent de zinkmijn haar grootste bloei. Het aantal inwoners is intussen bijna vertienvoudigd ten opzichte van 1816!

Hoe verging het Neutraal Moresnet in de 2e helft van de 19e eeuw?

De invloed van het zinkexploitatiebedrijf op de inwoners van Neutraal Moresnet is erg groot: Het directiegebouw aan de Lütticherstrasse fungeert als gemeentehuis. De opzichter van de mijn is tevens veldwachter. Daarnaast wordt de bouw van de Maria-Hemelvaartkerk (1865), de school Saint-Louis (het huidige gemeentehuis) en de apotheek van Kelmis voornamelijk gefinancierd met geld van de zinkmijn.

Vanwege het verdwijnen van de eikenhouten grenspalen, mogelijk in de kachels van particulieren, besluit men rond 1870 om de grens met Neutraal Moresnet deze keer te markeren door middel van zestig stenen palen. Deze worden voorzien van de romeinse cijfers I t/m LX, oftewel: 1 t/m 60.

Nr. I bevindt zich aan de zuidwestzijde van Kelmis aan de Lütticherstrasse. Paal XXX ligt aan de Route des Trois Bornes, vlakbij het huidige Drielandenpunt op de Vaalserberg en nummer LX prijkt eveneens aan de Lütticherstrasse, maar dan aan de noordoostelijke ingang van Kelmis. De Lütticherstrasse zelf, als hoofdweg tussen Aachen en Luik, vormt de zuidoostelijke grens van Neutraal Moresnet. Langs deze “natuurlijke” barrière besluit men echter geen grenspalen te plaatsen.

De grenspalen I t/m XXX vormen aldus de westelijke grens van Neutraal Moresnet met België en de grenspalen XXXI t/m LX vormen de oostelijke grens van het neutrale gebied met het Duitse Rijk.

Veertien jaar later, in 1884, blijkt de mijn Altenberg/Vieille Montagne nagenoeg uitgeput te zijn. Daardoor gedwongen legt men de exploitatie van de mijn stil. Met dit besluit komt er een abrupt einde aan de economische bestaansreden van Neutraal Moresnet.

Wie was Dr. Molly?

Ondanks het wegvallen van het economisch belang van de neutrale zone, krijgt de geschiedenis van het ministaatje aan het begin van de 20e eeuw toch nog een verrassende wending! Voordat we hierop ingaan, moeten we eerst terug naar het jaar 1863, wanneer huisarts Dr. Wilhelm Molly (1838-1919) uit de omgeving van Wetzlar zich vestigt in de Jansmühle in Pruisisch Neu-Moresnet.

Deze huisarts biedt de lokale bevolking medische hulp aan tegen zeer gunstige tarieven. Tevens weet hij in het gebied van Neu-Moresnet een cholera-epidemie te voorkomen. Dit maakt hem zeer populair bij de plaatselijke bevolking. Als dank voor zijn grote verdiensten wordt hij aangesteld als bedrijfsarts van de zinkfabriek. In 1881 klimt hij zelfs op tot loco-burgemeester van Neutraal Moresnet.

Als enthousiast postzegelverzamelaar begrijpt Molly niet waarom Neutraal Moresnet geen eigen postzegels uitgeeft. Om dit alsnog mogelijk te maken, richt hij een postagentschap op met de naam “Kelmiser Verkehrs Anstalt”. Deze instelling brengt op 5 oktober 1886 postzegels met acht verschillende waarden in omloop. Amper twee weken later, op 19 oktober, wordt het gebruik van deze postzegels door de Belgische en Duitse koninklijke bestuurscommissarissen van Neutraal Moresnet verboden. De reden hiervan is dat het ministaatje, als één van de weinige Europese landen na 1815 de Franse wetgeving heeft behouden. In deze wetgeving staat opgetekend dat het uitvoeren van postzaken alleen aan de overheid is voorbehouden.

Welke rol speelde Dr. Molly bij de stichting van de Esperanto Vrijstaat “Amikejo”?

Naast het verzamelen van postzegels beschikt Dr. Molly ook over een groot talent om diverse klassieke en moderne talen vloeiend te spreken. Eén hiervan is de kunstmatige taal Esperanto. Deze etnisch neutrale taal werd in 1887 gepubliceerd door de Poolse taalkundige Ludwik Lejzer Zamenhof (1859-1917). In de zomer van 1906 ontmoet Molly een Franse professor in de taalkunde: Gustave Roy (†1943). Deze geleerde streeft naar de stichting van een Esperanto Vrijstaat die hij “Amikejo” oftewel: “Vriendenplaats” noemt. Hij probeert Molly, als invloedrijk persoon binnen Neutraal Moresnet, over te halen om mee te werken aan het realiseren van deze Vrijstaat in de neutrale zone. En dat lukt!

In 1907 organiseren Roy en Molly in het lokaal van de schuttersvereniging in Kelmis een grote propagandamanifestatie ten faveure van het Esperanto. Mede onder het genot van gratis bier proberen ze de voltallige bevolking te winnen voor hun grootse plannen. Tevens richt Roy de Esperantovereniging “Amikejo” op om de kennis van het Esperanto bij de inwoners van Neutraal Moresnet zo snel mogelijk op een hoger peil te brengen.

Een jaar later, op 13 augustus 1908, organiseren Roy en Molly, na een groots opgezette Europese reclamecampagne, opnieuw een Esperanto-bijeenkomst. Deze keer kiezen ze voor hotel Bergerhof te Kelmis. Tijdens de manifestatie, waarbij naast de lokale bevolking een kleine honderdtal Esperantisten uit heel Europa hun opwachting maken, roept men officieel de Esperanto Vrijstaat “Amikejo” uit. Ter verhoging van de sfeer zingen de aanwezigen diverse bekende liederen in het Esperanto. Deze worden muzikaal ondersteund door de plaatselijke muziekkapel. Het hoogtepunt vindt plaats op het moment dat de vlag en het wapen van Amikejo aan het publiek worden gepresenteerd en men tevens het nieuwe volkslied: de “Amikejo-mars”, gecomponeerd door Willy Huppermann, ten gehore brengt.

Is Amikejo een succes geworden?

In de jaren na 1908 ebt de bezieling voor een Esperanto Vrijstaat bij de nuchtere mijnwerkersbevolking van Neutraal Moresnet vrij snel weg: In die periode praat men nog wel veel over het onderwerp maar doet men vervolgens weinig om de dromen van de Esperantobeweging daadwerkelijk te realiseren. Deze situatie blijft bestaan totdat op 4 augustus 1914 Duitse troepen het neutrale gebied en België binnenmarcheren. De Eerste Wereldoorlog is begonnen.

Na een bloedige strijd van meer dan 4 jaar worden op 11 november 1918, na capitulatie van de Duitse regering, de vijandelijkheden gestaakt. Het Duitse Rijk wordt door de geallieerden als verliezer bestempeld. Tijdens de Vredesconferentie van Versailles in 1919 besluiten de geallieerden om de status van Neutraal Moresnet te beëindigen en het gebiedje aan België toe te wijzen. Formeel krijgt dit zijn beslag in Artikel 32 van het Vredesverdrag van Versailles: "Duitsland erkent de algehele soevereiniteit van België over het volledige betwiste gebied van Moresnet (genaamd Neutraal-Moesnet)".

Op 10 januari 1920 lijft België de neutrale zone formeel in bij haar grondgebied. De ambitieuze dromen van de Esperantobeweging in het voormalige Neutraal Moresnet komen hiermee definitief tot een einde.

Kan ik nog iets tastbaars zien van Neutraal Moresnet?

De Casinovijver met een oppervlakte van bijna 5 hectare, waar het zinkerts in de 19e eeuw werd gewassen, is vandaag de dag één van de laatste zichtbare overblijfselen van de mijnactiviteiten rondom Kelmis. Op deze rustieke plaats vind je tegenwoordig een unieke flora en fauna, zoals: het zinkviooltje, het zinkschapengras en de parelmoervlinder.

Daarnaast kun je tussen de Vaalserberg en Kelmis nog 52 van de 60 stenen grenspalen op hun oorspronkelijke plaats terugvinden. Nummer XXXI is in 2008 mogelijk onder een parkeerplaats verdwenen. Nummer LIII is verplaatst naar het Musuem Vieille Montagne aan de Lütticher Straße 278 in Kelmis. De nummers XVI, XX, LII, LIIII, LV en LVI zijn tot op heden nog niet teruggevonden. Men vermoedt dat de vier laatstgenoemde stenen verloren zijn gegaan tijdens de zandafgraving ten behoeve van de autosnelweg Luik - Aken (E40).

Ben je een keer op bezoek in de buurt van het Drielandenpunt? Maak dan eens een wandeling (11 km) rondom het oude mijngebied van Neutraal Moresnet en alle 52 nog resterende grenspalen uit 1869/1870 (bergschoenen niet vergeten!). Deze palen vormen de stille getuigen van een tijdperk met veel reuring in de regio ten zuiden van het huidige Drielandenpunt.

Waar kan ik meer over Neutraal Moresnet te weten komen?

Voor meer informatie over de geschiedenis van Neutraal Moresnet en haar grenspalen kun je je richten tot het Museum Vieille Montagne te Kelmis/La Calamine (B), de VVV in Vaals of de VVV in Hombourg (B).

Bronvermelding

  • Amikeo, documentaire over Neutraal Moresnet”, PeBoAnt
  • Publiek geheim - Grenspalen van Neutraal Moresnet” (documentaire), Canvas, 2010
  • www.deutschlandfunk.de/amikejo-ort-der-freundschaft.1247.de.html?dram:article_id=190076
  • www.grensmarkeringen.be
  • www.grenspalen.nl
  • www.kelmis.be

Reactie toevoegen